Obowiązek stosowania OZE w nowych budynkach – dyrektywa EPBD i prawo polskie 2025

Dyrektywa EPBD (Energy Performance of Buildings Directive) i jej wdrożenie w prawie polskim wprowadzają obowiązkowe wymagania dotyczące stosowania odnawialnych źródeł energii w nowych budynkach. Te przepisy mogą znacząco wpłynąć na projekty budowlane, koszty instalacji oraz finalną charakterystykę energetyczną każdej inwestycji budowlanej. Artykuł wyjaśnia, jak funkcjonuje obowiązek OZE w Polsce, kto musi go spełniać i jakie są konsekwencje niezastosowania się do wymogów.

Co to jest dyrektywa EPBD i dlaczego dotyczy nowych budynków?

Dyrektywa EPBD to unijna regulacja mająca na celu zmniejszenie zużycia energii i emisji CO2 w sektorze budynków. Energy Performance of Buildings Directive – oficjalna nazwa dyrektywy unijnej – definiuje minimalne standardy efektywności energetycznej dla nowych budynków i poddawanych gruntownym remontom. Dyrektywa ukierunkowana jest na osiągnięcie neutralności węglowej w Unii Europejskiej do 2050 roku poprzez stopniowe podnoszenie wymogów dotyczących odnawialnych źródeł energii w systemach grzewczych, chłodzących i oświetleniowych.

Dyrektywa dotyczy nowych budynków, ponieważ sektor budowlany odpowiada za około 40 procent zużycia energii w Unii Europejskiej. Obowiązek OZE w nowych budynkach ma zapobiegać projektowaniu energochłonnych konstrukcji już na etapie planowania. Zgodnie z art. 9 dyrektywy EPBD, każdy nowy budynek musi posiadać system zaopatrzenia w energię z odnawialnych źródeł energii lub posiadać gwarancję dostarczenia energii odnawialnej z sieci zewnętrznej.

Dyrektywa EPBD 2021/1060 a jej zmiana EPBD recast – co się zmieniło?

Dyrektywa EPBD w wersji 2021/1060 wymagała od nowych budynków użyteczności publicznej osiągnięcia statusu budynku prawie całkowicie niezależnego energetycznie (nearly zero energy building – NZEB) od 1 stycznia 2019 roku, a dla pozostałych budynków od 1 stycznia 2021 roku. EPBD recast (zmiana z 2024 roku) zaostrzył wymogi, podwyższając obowiązkowy udział OZE z dotychczasowych 25-30 procent do 42,5 procent w 2025 roku, a docelowo do 55 procent do 2030 roku.

Kluczowe zmiany w EPBD recast obejmują: (1) wyższa minimalna kwota energii z OZE w nowych budynkach, (2) obowiązek uwzględnienia magazynów energii i systemów gromadzenia energii w obliczeniach, (3) poszerzenie zakresu na modernizacje głębokie budynków istniejących, (4) wymóg przeprowadzenia oceny kosztów dla instalacji OZE, (5) nowe terminy wdrażania różnicowanych dla poszczególnych kategorii budynków.

Obowiązek OZE w Polsce – jak prawo polskie wdrażało dyrektywę EPBD?

Polska wdrożyła obowiązek OZE w nowych budynkach poprzez zmianę Kodeksu budowlanego oraz wydanie odpowiednich rozporządzeń przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska (MKiŚ). Zgodnie z art. 10 ust. 2 Kodeksu budowlanego, projektant budynku nowego musi wykazać zastosowanie odnawialnych źródeł energii lub osiągnięcie założonego poziomu efektywności energetycznej. Ministerstwo Klimatu i Środowiska wydało również instrukcje wykonawcze wyjaśniające, jak obliczać udział OZE oraz jakie źródła spełniają wymogi obowiązkowego stosowania OZE w nowych budynkach.

Polska transponowała dyrektywę EPBD również poprzez ustawę o ochronie konkurencji i ustawę o efektywności energetycznej. Urząd Regulacji Energetyki (URE) wydaje wytyczne interpretacyjne, a Inspekcja Nadzoru Budowlanego (IB) kontroluje zgodność projektów budowlanych z wymogami. Stan na 2025 rok wymaga od inwestorów wykazania w dokumentacji projektowej, że obowiązek OZE został spełniony zgodnie z polskim wdrożeniem dyrektywy EPBD.

Dla jakich budynków obowiązek OZE jest wymagany?

Obowiązek stosowania odnawialnych źródeł energii dotyczy wszystkich nowych budynków, które ulegają nowej budowie lub gruntownej modernizacji, z podziałem na kategorie. Dyrektywa EPBD określa różne wymogi dla budynków użyteczności publicznej i budynków mieszkalnych – pierwsza grupa ma bardziej surowe standardy ze względu na znaczenie społeczne.

Nowe budynki użyteczności publicznej

Budynkami użyteczności publicznej są szkoły, przedszkola, szpitale, kliniki, urzędy administracji publicznej, biblioteki i placówki kulturalne. Dla tych budynków wymóg OZE wchodzi w życie wcześniej i obowiązkowy procent jest wyższy niż dla budynków mieszkalnych. Przykładowe budynki użyteczności publicznej to Uniwersytet Warszawski planujący rozbudowę kampusu lub szkoła podstawowa podlegająca remontowi. Zgodnie z EPBD recast, budynki użyteczności publicznej będą zobowiązane osiągnąć 55 procent energii z OZE już do 2027 roku.

Nowe budynki mieszkalne i mieszane

Budynkami mieszkalnymi są domy jednorodzinne, bloki mieszkalne powyżej określonej powierzchni użytkowej, a budynkami mieszanymi – obiekty łączące funkcję mieszkalną z komercyjną. Obowiązek OZE dotyczy budynków mieszkalnych powyżej 30 m² powierzchni użytkowej i budynków mieszanych ze składową mieszkalną przekraczającą ten próg. W praktyce oznacza to, że prawie każdy nowy dom jednorodzinny lub blok mieszkalny musi posiadać instalację fotowoltaiki lub pompy ciepła już na etapie uzyskiwania pozwolenia na budowę.

Minimalne wymagania OZE w nowych budynkach – ile procent energii?

Nowe budynki w Polsce muszą osiągnąć co najmniej 42,5 procent zapotrzebowania na energię z odnawialnych źródeł energii w 2025 roku, z progresją do 55 procent do 2030 roku. Procent obliczany jest jako udział energii odnawialnej w rocznym zużyciu energii budynku (grzanie, chłodzenie, ciepła użyteczna, oświetlenie). Dla budynków mieszkalnych wymóg wynosi 42,5 procent, zaś dla budynków użyteczności publicznej – wyższy próg wymagany wcześniej. Harmonogram wdrażania w Polsce przewiduje:

• 2025 rok: 42,5 procent OZE dla wszystkich nowych budynków
• 2027 rok: 55 procent dla budynków użyteczności publicznej
• 2030 rok: 55 procent dla budynków mieszkalnych i mieszanych

Procent OZE oblicza się w stosunku do całkowitego zapotrzebowania energii, dlatego instalacja o mniejszej mocy może być wystarczająca dla małego domu, zaś budynek użyteczności publicznej wymaga instalacji o znacznie wyższej mocy.

Jakie źródła OZE spełniają obowiązek EPBD?

Obowiązek OZE może być spełniony poprzez fotowoltaikę, pompy ciepła, systemy słoneczne, biomasę, energię geotermalną lub kombinację tych źródeł. Dyrektywa EPBD akceptuje następujące źródła:

Panele fotowoltaiczne – energia elektryczna z promieniowania słonecznego, montowane na dachu lub na gruncie

Systemy słoneczne – kolektory słoneczne do podgrzewania ciepłej wody użytkowej i wspomagania grzania

Pompy ciepła – urządzenia grzewcze pobierające energię z powietrza, wody gruntowej lub gruntu

Energia geotermalna – bezpośrednie wykorzystanie ciepła Ziemi dla grzania budynku

Biomasa – kocioł lub piec na drewno, pelet, zrębki drewna (jeśli spełnia kryteria zrównoważoności)

panele fotowoltaiczne i pompy ciepła są źródłami najpowszechniej wybieranymi w polskich nowych budynkach ze względu na dostępność i koszty instalacji.

Magazyny energii i systemy gromadzenia energii – czy są obowiązkowe?

Nie, magazyny energii (baterie, systemy akumulacji) nie są bezpośrednio obowiązkowe w celu spełnienia minimalnego udziału OZE wymaganego przez dyrektywę EPBD. Jednakże EPBD recast rekomenduje przeprowadzenie oceny ekonomicznej dla instalacji magazynów energii, gdyż mogą one znacząco podnieść autokonsumpcję energii wytwarzanej z OZE. Magazyn energii pozwala na gromadzenie energii wyprodukowanej przez panele fotowoltaiczne w dzień i wykorzystanie jej w nocy, co zwiększa niezależność energetyczną budynku. W praktyce magazyny energii stają się coraz popularniejsze wśród inwestorów planujących nowe budynki ze względu na rosnące ceny energii elektrycznej.

Audyt energetyczny i świadectwo charakterystyki energetycznej – obowiązki w budowie

Każdy nowy budynek musi posiadać audyt energetyczny obowiązkowy przeprowadzony przez certyfikowanego audytora oraz świadectwo charakterystyki energetycznej wydane przed oddaniem budynku do użytku. Audyt energetyczny wykazuje rzeczywiste zużycie energii budynku i ocenia efektywność wdrożonych rozwiązań OZE. Świadectwo charakterystyki energetycznej jest dokumentem prawnie wymaganym przez Kodeks budowlany i dyrektywę EPBD, zawierającym obliczenia energetyczne potwierdzające spełnienie minimalnego udziału OZE.

Certyfikowany audytor musi posiadać uprawnienia wydane przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska i być wpisany do rejestru audytorów energetycznych. Projekty budowlane muszą być opracowane z uwzględnieniem wymagań EPBD i zawierać szczegółowe obliczenia energetyczne. Dokładny dobór mocy instalacji fotowoltaiki lub pompy ciepła musi być udokumentowany w projekcie technicznym i uwzględniony w świadectwie charakterystyki energetycznej.

Kary i sankcje za niezastosowanie się do obowiązku OZE

Za brak zastosowania się do obowiązku OZE w nowych budynkach grożą kary administracyjne, odmowa wydania pozwolenia na użytkowanie oraz grzywny do 50 000 PLN. Kodeks budowlany przewiduje, że Inspektor Nadzoru Budowlanego ma prawo wznowić prace budowlane, jeśli budynek nie spełnia wymogów dotyczących stosowania OZE. Zgodnie z art. 97 Kodeksu budowlanego, projektant lub inwestor, który nie wykaże spełnienia obowiązku OZE, może ponieść odpowiedzialność za naruszenie przepisów.

Konsekwencje prawne obejmują: (1) odmowę wydania pozwolenia na użytkowanie, (2) grzywny dla projektanta lub wykonawcy, (3) obowiązek dobudowy instalacji OZE na koszt inwestora, (4) potencjalne postępowania przed sądem w przypadku sporów z władzami budowlanymi. Sankcje mają charakter zarówno finansowy, jak i formalny – budynek nie może zostać oddany do użytku bez spełnienia wymogów dyrektywy EPBD.

Wyjątki i zwolnienia z obowiązku stosowania OZE

Dyrektywa EPBD przewiduje ograniczone wyjątki od obowiązku stosowania OZE w nowych budynkach. Zwolnienie może dotyczyć budynków zabytkowych wpisanych do rejestru zabytków, jeśli montaż instalacji OZE byłby niezgodny z ochroną wartości historycznych. Budynki na terytoriach o słabych warunkach słoneczności mogą wykazać niemożliwość techniczną osiągnięcia wymaganego procentu energii z OZE z paneli fotowoltaicznych i zaproponować alternatywne źródła (pompy ciepła, biomasę).

Wyjątki mogą zostać przyznane dla małych budynków o powierzchni użytkowej poniżej 30 m² oraz dla tymczasowych konstrukcji budowlanych. Każde zwolnienie musi być uzasadnione dokumentem technicznym i zatwierdzone przez właściwą władzę budowlaną. W praktyce wyjątki są przyznawane rzadko – obowiązek OZE w nowych budynkach jest regułą w Polsce od 2021 roku.

Przejścia czasowe i harmonogram wdrażania EPBD w Polsce

Harmonogram wdrażania obowiązku OZE w Polsce jest uzależniony od daty złożenia wniosku o pozwolenie na budowę. Budynki, dla których pozwolenie wydano przed 1 stycznia 2021 roku, mogą podlegać starszym wymogom. Budynki, dla których pozwolenie wydano między 1 stycznia 2021 a 31 grudnia 2024 roku, muszą spełniać wymóg 30-40 procent OZE. Od 1 stycznia 2025 roku wchodzi w życie wymóg 42,5 procent OZE dla wszystkich nowych budynków.

Następne etapy to: (1) od 1 stycznia 2027 roku – 55 procent OZE dla budynków użyteczności publicznej, (2) od 1 stycznia 2030 roku – 55 procent OZE dla budynków mieszkalnych i mieszanych. Polska ma zgodę Unii Europejskiej na przedłużenie przejścia czasowego ze względu na specyfika sektora budowlanego. Osoby planujące nowy budynek w 2025 roku powinny uwzględnić wymóg 42,5 procent OZE już na etapie zamawiania projektu architektonicznego u projektanta. **